Autoklaw: co to jest, jak jest zbudowany i gdzie się go stosuje


W tym artykule wyjaśniamy, co to jest autoklaw, jak przebiega autoklawowanie i gdzie stosuje się te urządzenia. Autoklaw to szczelna komora ciśnieniowa, w której para wodna o temperaturze zwykle 121–134°C niszczy wszystkie drobnoustroje, także zarodniki bakterii. W medycynie, stomatologii i gabinetach kosmetycznych autoklaw sterylizuje narzędzia wielorazowe, w laboratoriach podłoża i odpady biologiczne, a w przemyśle także żywność w opakowaniach i materiały budowlane. Tekst jest dla osób, które poznają metodę, i dla gabinetów, które planują sterylizację narzędzi.
Z tego artykułu dowiesz się:
- autoklaw co to za urządzenie i jak jest zbudowany,
- jak przebiega autoklawowanie krok po kroku,
- czym różnią się klasy autoklawów,
- gdzie stosuje się autoklawy i kto je obsługuje.
Akcesoria do urządzeń Medika znajdziesz w kategorii akcesoria Medika. Medika nie sprzedaje autoklawów ani sterylizatorów, dlatego tekst ma charakter informacyjny, bez rekomendacji modeli. Przegląd metod sterylizacji narzędzi w gabinecie zawiera artykuł o sterylizatorach do narzędzi kosmetycznych.
Autoklaw co to za urządzenie?
Nazwa pochodzi od greckiego słowa „autos”, czyli sam, i łacińskiego „clavis”, czyli klucz, bo komora zamyka się szczelnie pod wpływem ciśnienia. W języku angielskim urządzenie nazywa się autoclave, stąd spotykana w wyszukiwarkach pisownia autoclav. Autoklawowanie, czyli sterylizacja parą wodną pod ciśnieniem, należy do najczęściej stosowanych metod sterylizacji, bo jest skuteczne, powtarzalne i nie zostawia pozostałości chemicznych. W gabinetach i placówkach medycznych autoklaw nazywa się też sterylizatorem parowym.
Budowa autoklawu
Autoklaw składa się z grubościennej komory ze stali nierdzewnej, drzwi lub pokrywy z blokadą, wytwornicy pary, czujników temperatury i ciśnienia oraz zaworu bezpieczeństwa, który chroni komorę przed przekroczeniem dopuszczalnego ciśnienia. Współczesne urządzenia mają sterownik elektroniczny z gotowymi programami, który prowadzi cykl i blokuje drzwi do czasu spadku ciśnienia. Autoklawy klasy B mają pompę próżniową, która usuwa powietrze z komory i pakietów przed wpuszczeniem pary. Wiele modeli ma też zbiornik na wodę demineralizowaną, zbiornik na wodę zużytą, drukarkę lub port do zapisu parametrów cyklu.
Zasada działania: para pod ciśnieniem
Para wodna przenosi ciepło znacznie skuteczniej niż suche powietrze, bo skraplając się na narzędziach, oddaje ciepło parowania. Ciśnienie w komorze pozwala uzyskać temperaturę wyższą niż 100°C, w której woda wrze przy ciśnieniu atmosferycznym. W temperaturze 121°C czas sterylizacji wynosi zwykle 15–20 minut, a w 134°C kilka minut. Powietrze, które zostaje w komorze lub w pakietach, blokuje dostęp pary, dlatego jego usunięcie decyduje o skuteczności procesu. Działanie sterylizatora parowego w gabinecie kosmetycznym opisujemy szerzej w artykule o autoklawach do sterylizacji narzędzi kosmetycznych.
Jak przebiega autoklawowanie?
- Przygotowanie wsadu: narzędzia myje się, dezynfekuje, suszy i pakuje w rękawy papierowo-foliowe ze wskaźnikiem chemicznym.
- Załadunek: pakiety układa się na tacach luźno, bez dociskania, żeby para docierała do każdej powierzchni.
- Usuwanie powietrza: w klasie B pompa wytwarza kilkakrotnie próżnię, w prostszych urządzeniach powietrze wypiera para.
- Nagrzewanie i wyrównanie temperatury: para ogrzewa komorę i wsad do temperatury programu.
- Sterylizacja: utrzymanie temperatury i ciśnienia przez czas podany w programie.
- Odprowadzenie pary i suszenie: próżnia odparowuje wilgoć, żeby pakiety wyszły suche.
- Kontrola: sprawdzenie wskaźników, zapis parametrów i oznaczenie pakietów datą.
Cały cykl z nagrzewaniem i suszeniem trwa zwykle od kilkudziesięciu minut do ponad godziny, zależnie od programu i wsadu. Mokre pakiety po cyklu traktuje się jako niesterylne, bo wilgoć ułatwia przenikanie drobnoustrojów przez opakowanie.
Klasy autoklawów: B, S i N
| Klasa | Co sterylizuje | Usuwanie powietrza |
|---|---|---|
| N | tylko narzędzia lite, niepakowane | wypieranie parą |
| S | zakres określony przez producenta, na przykład wybrane pakiety | zależnie od modelu |
| B | narzędzia pakowane, porowate, z wnękami i kanałami | próżnia frakcjonowana |
Podział pochodzi z normy PN-EN 13060 dla małych sterylizatorów parowych. W gabinetach, w których narzędzia przechowuje się w pakietach do czasu użycia, stosuje się zwykle klasę B. Cechy i parametry sterylizatorów stosowanych w placówkach medycznych opisujemy w artykule o budowie i zastosowaniu sterylizatorów w medycynie.
Zastosowania autoklawu
Autoklawy stosuje się wszędzie tam, gdzie trzeba niezawodnie zniszczyć drobnoustroje albo poddać materiał działaniu wysokiej temperatury i ciśnienia. Zakres zastosowań obejmuje ochronę zdrowia, usługi naruszające skórę, laboratoria i przemysł.
Medycyna, stomatologia i weterynaria
W szpitalach, przychodniach, gabinetach stomatologicznych i lecznicach weterynaryjnych autoklaw sterylizuje narzędzia chirurgiczne, końcówki stomatologiczne, materiały opatrunkowe i tekstylia. Szpitale mają centralne sterylizatornie z dużymi autoklawami, a mniejsze placówki korzystają z urządzeń nablatowych. Autoklawy służą też do unieszkodliwiania części odpadów medycznych przed ich dalszym przetworzeniem.
Kosmetologia, salony paznokci, tatuaż i piercing
W gabinetach kosmetycznych, salonach stylizacji paznokci, studiach tatuażu i piercingu oraz u podologów autoklaw sterylizuje narzędzia, które mogą naruszyć skórę: cążki, nożyczki, dłuta, frezy, pęsety i uchwyty. Wybór urządzenia do salonu manicure omawiamy w artykule o tym, jaki sterylizator wybrać do narzędzi i manicure.
Autoklaw w mikrobiologii i laboratoriach
W laboratoriach mikrobiologicznych autoklaw sterylizuje podłoża hodowlane, szkło laboratoryjne i płyny, a po badaniach unieszkodliwia hodowle i odpady zakaźne. Płyny sterylizuje się w specjalnych programach z powolnym spadkiem ciśnienia, żeby zawartość naczyń nie wykipiała. Autoklawy wykorzystują też laboratoria farmaceutyczne i biotechnologiczne.
Przemysł
Duże autoklawy przemysłowe sterylizują żywność w szczelnych opakowaniach, na przykład konserwy, i utwardzają materiały kompozytowe w przemyśle lotniczym. W budownictwie autoklawowanie, czyli obróbka parą pod wysokim ciśnieniem, nadaje wytrzymałość betonowi komórkowemu i cegłom wapienno-piaskowym.
Bezpieczna obsługa i operator autoklawu
Autoklaw obsługuje się zgodnie z instrukcją producenta, po przeszkoleniu z programów, załadunku, testów i postępowania przy błędach cyklu. Drzwi otwiera się dopiero po spadku ciśnienia i temperatury, a tace wyjmuje w rękawicach ochronnych. Duże autoklawy przemysłowe są urządzeniami ciśnieniowymi, które mogą podlegać dozorowi technicznemu, a ich obsługa wymagać uprawnień operatora. To, czy dane urządzenie podlega dozorowi, zależy od jego parametrów i potwierdza się w dokumentacji producenta lub w Urzędzie Dozoru Technicznego. Każdy autoklaw wymaga okresowych przeglądów serwisowych i testów skuteczności sterylizacji.
Kiedy wystarczy dezynfekcja, a kiedy trzeba autoklawować?
Dezynfekcja niszczy większość drobnoustrojów, ale nie zawsze zarodniki bakterii, dlatego wystarcza dla powierzchni i narzędzi, które mają kontakt tylko z nieuszkodzoną skórą. Narzędzia, które naruszają ciągłość skóry albo mają kontakt z krwią lub błonami śluzowymi, wymagają sterylizacji. Dla narzędzi metalowych i odpornych na temperaturę podstawową metodą jest autoklawowanie, a lampy UV-C i sterylizatory kulkowe go nie zastępują.
Podsumowanie
Autoklaw to szczelna komora, w której para wodna pod ciśnieniem i w temperaturze 121–134°C niszczy wszystkie drobnoustroje. Skuteczność zależy od usunięcia powietrza, czasu i temperatury, a w gabinetach z narzędziami w pakietach stosuje się zwykle klasę B. Autoklawy pracują w medycynie, kosmetologii, laboratoriach i przemyśle, a każdy cykl wymaga kontroli i dokumentacji.
Artykuł ma charakter informacyjny. Wymagania sanitarne dla gabinetu potwierdź w lokalnej stacji sanitarno-epidemiologicznej, a wymagania dozoru technicznego w dokumentacji urządzenia.
FAQ: najczęstsze pytania
Co to jest autoklaw?
To szczelna komora, w której para wodna pod ciśnieniem i w temperaturze 121–134°C sterylizuje narzędzia i materiały.
Co oznacza autoklawować?
Autoklawować to sterylizować lub obrabiać materiał parą wodną pod ciśnieniem w autoklawie.
Jak długo trwa sterylizacja w autoklawie?
Sama faza sterylizacji trwa kilka minut w 134°C lub 15–20 minut w 121°C, a cały cykl z suszeniem dłużej.
Jaki autoklaw do gabinetu kosmetycznego?
Zwykle klasy B, który sterylizuje narzędzia w pakietach i narzędzia z wnękami.
Czy Medika sprzedaje autoklawy?
Nie, Medika oferuje urządzenia kosmetyczne i akcesoria do nich.


